Dünya edebiyatları içinde en çok ilgi duyulanlar arasında yer alıyor İngiliz Edebiyatı. Türkiye’de de bu edebiyat üzerine çalışan, araştırmalar ve derlemeler yapan, eserler üzerinden kıyaslamalar yaparak evrensellikte buluşulan notalar üzerinde duran çok sayıda şair, yazar ve edebiyat tarihçisi bulunuyor. Halide Edip Adıvar, Ali İhsan Kolcu, Mina Urgan, Vahit Turhan, Murat Belge, Mehmet Fuat gibi pek çok isim sayılabilir bu anlamda. Ben bu yazımda Ali İhsan Kolcu ve Mina Urgan’ı baş kaynak alarak, bütün İngiliz edebiyatı tarihini veremeyecek olmanın bilinciyle de olsa, genel anlamda bu edebiyatı tanıtmaya çalışacağım.

M.S. V. yüzyılın sonlarına doğru Teuton halkı Büyük Britanya adasını istila etti. Bu adada eserler meydana getirdiler. Bu ilk eserleri manzum parçalardan oluşur. İşte Teuton halkının manzum parçaları İngiliz edebiyatını başlatan metinler olarak kabul görür. O dönemde Latin ve İskandinav kellimelerden oluşan bir dil kullanılıyordu. Daha sonralarda ülkede Fransızcanın etkisi de görüldü. Bu değişiklikler XIV. yüzyıla kadar sürdü. IV. Henry anadili İngilizce olan ilk kralı oldu ülkenin ve bu yüzyıl ile birlikte edebiyatın dili de İngilizce olarak kaldı.

Geoffrey Chaucer (1340-1400) XIV. yüzyıla kadar Büyük Britanya adasında sınırlı kalan edebiyatı anadiliyle başlatarak tanınmasını sağladı. İtalyan Giovanni Boccaccio’nun kadınlara ithaf ve emanet ettiği Decameron hikayelerini taklit ederek, Chaucer da Canterbury hikayelerini yazdı ve İngiliz edebiyatını başlattı.

Başlangıcından sonraki süreçte her edebiyatta olduğu gibi belli dönemlere ayrıldı İngiliz edebiyatı da. Bu dönemler araştırmacılar arasında farklı yorumlandı. Ali İhsan Kolcu’nun dört başlık altında incelediği İngiliz edebiyatının tarihini Mina Urgan on döneme ayırdı:

  1. Sözlü edebiyatın yazılı edebiyata geçtiği Eski İngilizce Dönemi VII.yy-XI.yy ortalarına kadar sürdü.
  2. Orta İngilizce dönemi XV. yüzyıla kadar sürdü.
  3. Rönesan/Elizabeth Çağı 1642’ye kadar sürdü
  4. Commonwealth Dönemi 1642-1660
  5. Restorasyon Dönemi XVIII.yy başlarına kadar sürdü

XVII. yüzyıl edebiyatı üçe ayrılıyor:

  • 1600-1642 Elizabethan ve Jacoben Çağları
  • 1642-1660 Commonwealth Dönemi
  • 1660’tan yüzyılın sonuna kadar Restorasyon Dönemi
  1. Neo-Klasik Dönemi / Kraliçe Anne Çağı / Agustan Çağı

XVIII. Yüzyıl başlarından 1770’e kadar sürdü

  1. Pre-Romantik Dönemi 1770 – 1798
  2. Romantik Dönem 1798 ile başlar XIX. yüzyıl ortalarına kadar sürdü
  3. Victoria Dönemi XX. yüzyıl başlangıcına kadar
  4. XX. Yüzyıl Edebiyatı

Mina Urgan’ın yukarıdaki dönemlerin başlangıç ve bitişlerini belirlerken dönemlerde ortaya çıkan akımları, dönem sanatçılarını, kral ve kraliçeleri, yönetimi göz önünde bulundurduğu bilinmelidir.

Bu yazıda Ali İhsan Kolcu’nun tasnifi üzerinden gideceğiz. Kolcu’ya göre İngiliz edebiyatı diğer Avrupa milletlerinin geçtiği süreci takip eder ve dört ana döneme ayrılır:

  1. Rönesans Dönemi (XV-XVII. yüzyıl)

Bu dönemde İngiltere dini bir reform geçirdi. Öncelikle Kutsal Kitap tercümeleri yapıldı. Bu tercümeler hümanizm hareketine zemin hazırladı. Hümanizm ise insanlar için bir aydınlanma oldu. Dinin esaretine bir başkaldırı getirildi. Derken Rönesans şairleri ortaya çıktı. İngiliz edebiyatının canlanması bu döneme denk gelir işte.

Bu dönemde edebiyatta üç tür gündemdedir. Öncelik sırasına göre bu türler şiir, tiyatro ve nesir olarak sıralanabilir. Sir Thomas Wyatt (1503-1542), Earl of Surrey (1517-1547) ,Thomas Sackville (1536-1608) ilk Rönesans şairleri arasında anılır ancak Rönesans’ı tam anlamıyla temsil eden ve Latince eser Utopia’yı da bize kazandıran Saint Thomas More (1478-1535)’ın yeri ayrıdır. Dönemin en önemli şairi ise Edmund Spencer (1552-1599)’dır. Jhon Milton (1608-1674) Elizabeth döneminde Shakespeare’den sonraki en önemli şairidir.

Tiyatro alanında daha çok William Shakespeare tanınsa da Marlowe (1564-1593) ondan çok daha önce dört büyük oyun yazdı ancak tanıtma fırsatı olmadığından belki de Shakespear’in gölgesinde kaldı. Marlowe’un ilk büyük oyunu Tamburlaine (Timurlenk) 1587-1588’de oynandı ve ilk büyük başarısını gösterdi. Bu oyun ile tiyatroda ilk defa açık ve serbest dize kullanması, kötülerin cezalandırıldığı tiyatro anlayışının olduğu dönemde Timur gibi ilahlaştırılmış bir karakteri oyununa alması; Marlowe’u klasik tiyatro anlayışının dışına çıkardı.

William Shakespeare (1564-1616) dönemin hem tiyatrosuna hem şiirine katkıda bulundu ve adından bilindiği üzere çok söz ettirdi. Benjamin Johnson (1573-1637) da bu dönemin oyunlarıyla tanınan ismidir. Nesir alanının en önemli ismi dönemin filozoflarından Francis Bacon (1561-1626)’dır.

  1. Klasik Dönem (XVII-XVIII. yüzyıl)

İngiliz edebiyatının oldukça kısa süren bir dönemdir. Bu dönemdeki en önemli isimler tiyatro ve şiir alanındadır. John Dryden (1631-1700) tiyatro ve şiirleriyle tanındı bu dönemde. Dönemin önemli şairleri arasında başta Alexander Pope (1688-1744) olmak üzere, Samuel Butler (1612-1680), Thomas Sprat (1635) Earl of Rochester (1647-1680) ve Charles Sedley (1639-1701) yer alıyor.

  1. Aydınlık Çağı (XVIII. yüzyıl)

XVII. yüzyılda roman türü gelişme göstermeye başladı. Daha doğru bir deyişle, roman türüne bir takım yenilikler getirildi. Daniel Defoe (1611-1731) Robinson Crusoe’yu bu dönemde yazdı. Jonathan Swift (1677-1745), Henry Fielding (1707-1754), Oliver Goldsmith (1728-1774), Laurence Sterne (1713-1768) isimleri öne çıkıyor. Mektup tarzında roman türünün kurucusu olan Samuel Richardson (1689-1761) da bu dönemin önemli isimlerinden biridir. Pamela, Clarissa, Sir Charles Grandison adında üç önemli eseri mektup tarzında roman türüne aittir.

  1. Romantik Dönem (XVIII. yüzyıl sonu ve XIX. yüzyıl ortası)

Bu dönem adını romantizm akımından alır. Şiir, roman, tiyatro bu dönemde ilerleme kaydedildi ve en çok tanınan şair ve yazarları yetişti.

Romantizm İngiliz edebiyatında preromantik sayılan Thomas Gray (1716-1771) ve Robert Burns (1759-1796) şiirleri ile başladı. Ancak asıl romantiklerin William Wordsfort (1770-1850) ve Samuel Coleridge (1772-1834)’in mensubu olduğu Lakistler, diğer adıyla Gölcülerdir. İsimlerinin Lakist olması, bir dönem İngiltere’nin kuzeybatısında yer alan göller bölgesinde yaşamış olmalarındandır. Dönemde Lord Byron (1788-1824), Percy Bysse Shelley (1792-1822), John Keats (1595-1821) de İngiliz edebiyatının en önemli romantik şairleri arasında yer alıyor.

Bu dönemin roman sahasında Walter Scott (1771-1832) tarihi roman ustası olarak anılır. Alfred Tennyson (1809-1892) ve Robert Browning (1812-1888) bu dönemin bağımsız roman yazarlarıdır. XIX. Yüzyıl ile birlikte bugün de adından çok ettiren romancılar yetişmeye başladı, çok önemli eserler verildi. Charles Dickens (1812-1870), Emily Bronte(1818-1849), George Elliot (1819-1880), Thomas Hardy (1840-1928), Oscar Wilde (1859-1900) bu usta yazarlar arasındadır.

Thomas Carlyle (1795-1881) bu dönemde tarih ve deneme yazılarıyla edebi fikirlere zemin hazırladı. Ruskin (1819-1900) ise dönemin edebiyat eleştirmeni olarak önemli çalışamalar yaptı.

XX. yüzyıla geldiğimizde İrlandalı yazarları İngiliz edebiyatı sahasında görüyoruz. Bu yüzyılda şiir, roman ve tiyatro ağırlıklı eserler verildi. Joseph Conrad (1857-1924), Ulyses ile tanınan James Joyce (1882-1941), David Herbert Lawrence (1885-1930), Virginia Wolf (1882-1941), Aldoux Huxley (1894-1963) dönemin en önemli yazarları arasındadır. William Butler Yeats (1856-1939), John Millington Sygne (1871-1909) ve İrlanda milli tiyatro kurucularından Lady Gregory (1852-1909) dönemin tiyatro alanında öne çıkan oyun yazarlarıdır.

Thomas Stearns Elliot (1888-1965), W. H. Auden (1907-1973, Dylan Thomas (1914-1953) de bu yüzyılın önemli şairleri arasındadır.

Bu yazıda İngiliz edebiyatı tarihini genel hatları ile tanıtmaya çalıştım. Daha geniş bilgi sahibi olmak isteyenler aşağıya ekleyeceğim kaynakçadan yararlanabilirler.

 

Yararlanılabilecek Kaynak Kitaplar

Halide Edip Adıvar – İngiliz Edebiyatı Tarihi

Ali İhsan Kolcu – Batı Edebiyatı

Mina Urgan İngiliz Edebiyatı Tarihi

Stanley Wells – Shakespeare, Yazar ve Eserleri

Mina Urgan – Shakespeare

Vahit Turhan – İngiliz Edebiyatına Toplu Bir Bakış

Gülbende Kuray – İngiliz Edebiyatında Dedektiflik Hikayeleri

Seyyit Kemal Karaalioğlu – Dünya Edebiyatçılar Sözlüğü

Yılmaz Göktekin – Lord Bryon, Bir İngiliz Romantik Şairinin Parçalanmış Şahsiyeti

Joan Bennett – Virginia Wolf, Romancı Olarak Sanatı

Aziz Çalışlar – Tiyatro Ansiklopedisi

Gülden Ertuğrul – Aldous Huxley’in Ütopik Dünyası

CEVAP VER

Yorumunuzu buraya girebilirsiniz
İsminizi buraya yazın